Fontanna Neptuna

Technika: rzeźba (odlew z brązu)

Wymiary: –

Obiekt: Pierwsze przekazy o wodotrysku w lokalizacji obecnej Fontanny Neptuna pochodzą z 1549 r. i dotyczą najprawdopodobniej zdobionej metalowymi dekoracjami studni. Ze względu na rosnącą prosperitę miasta i związany z tym wzrost zamówień publicznych na reprezentacyjne budowle decyzja o powstaniu nowej studni była logicznym następstwem polityki miasta. Pierwsza wzmianka związana z procedowaniem powstania nowej fontanny pochodzi z ok. 1603–1605 r. i jest nią list złotnika Jacoba Kordesa do Rady, który zawiera nigdy niezrealizowany projekt. W 1606 r. Abraham van den Blocke rozpoczął pracę nad fontanną z czarnego kamienia, którym najprawdopodobniej był czarny marmur z Namur. Ze względu na realizację dekoracji fasady Wielkiej Zbrojowni oraz ołtarza w kościele pw. św. Jana prace nad studnią kontynuowane były do 1613 r. Pewne jest, że projekt basenu, trzonu i czaszy musiał istnieć od samego początku realizacji, ponieważ Izaak van den Blocke – brat Abrahama – przedstawił kamieniarkę nieistniejącej fontanny na obrazie Apoteoza Gdańska z 1608 r. w sposób zgodny z późniejszą realizacją – co oznacza, że musiał być mu znany. Wątpliwe wydaje się jednak opracowanie projektu przez Abrahama van den Blocka, gdyż w ówczesnej Europie tego typu koncepcje tworzone były przez malarzy. Pytaniem otwartym pozostaje, kto przygotował projekt, jednak najbardziej prawdopodobne zdaje się być oparcie go na wzorcach graficznych.

W 1612 r. Peter Hausen rozpoczął pracę nad przygotowaniem modelu, który najprawdopodobniej został odlany w 1614 r. przez ludwisarza Gerda Bennigsena. Dalsze prace związane z cyzelowaniem rzeźby zakończono latem 1615 r. Pomimo gotowych elementów pierwsze próby uruchomienia fontanny miały miejsce dopiero w 1621 r. i były nieudane, co wynikało z wadliwej instalacji wodnej. Opóźnienie to wynikało najprawdopodobniej z prac budowlanych prowadzonych przy fasadzie Dworu Artusa, przed którym miała stanąć rzeźba, a następnie z zaangażowania miasta w wojnę trzydziestoletnią, a to wiązało się z deficytem budżetowym. We wspomnianym okresie statuę przechowywano w Wielkiej Zbrojowni, gdzie udostępniana była mieszkańcom i odwiedzającym Gdańsk. Szczęśliwie fontannę uruchomiono 9 października 1633 r. Otoczenie fontanny kutą żelazną kratą zlecono Johannowi Rogge.

W 1757 r. podjęto decyzję o pracach renowacyjnych – Johann Carl Stender wykonał nowy basen i cokół z piaskowca, z oryginalnych elementów zachowano postument i górną misę. W tym czasie odnowiono również kratę, którą ozdobiono na furtkach herbami Gdańska i Polski. Prace zakończono w 1761 r. Kolejną renowację przeprowadzono w 1927 r., jednak materiały źródłowe się nie zachowały. Działania wojenne w 1945 r. wymusiły demontaż studni, zaś figurę Neptuna wraz z kratą wywieziono w okolice Bytowa (Parchowo). Fontannę odtworzono dopiero w 1954 r. według projektu Tadeusza Godziszewskiego, trzon odkuł Zacheusz Pypeć, zaś nowy trójząb wykonał Stanisław Goździelewski. Krata wymagała za to większej interwencji konserwatorskiej ze względu na zniszczenie polskich orłów w 1935 r., które ponownie wykonał Stanisław Nowakowski. W latach 1976–1977 ponownej renowacji poddano kamieniarkę, a w 1979 r. postać Neptuna. Ostatni demontaż figury wraz z konserwacją zakończony został w 2012 r.

Balustrada basenu ozdobiona jest rokokowym ornamentem uzupełnionym o przedstawienia stworów morskich: od północy – koń morski, od południa – syrena, od zachodu – tryton i syreny, od wschodu – pies morski i putto. Trzon dźwigający czaszę z czterema maszkaronami zdobi motyw spływającej wody. W centralnym punkcie na cokole umieszczono manierystyczny brązowy posąg Neptuna, w którego postaci można upatrywać motywów zaczerpniętych z rzeźby antycznej – głowy Marka Aureliusza z kapitolińskiego pomnika konnego, czy Torsu Belwederskiego – z trójzębem i koniem morskim u stóp. Całość założenia okala kuta krata z czterema furtkami z motywami heraldycznymi – od wschodu i zachodu z herbem Polski, a od południa i północy z herbem Gdańska, której gładkie, ostro zakończone pręty przeplatane są kwiatonami.

Miejsce: fontanna znajduje się na Długim Targu, najbardziej reprezentacyjnej części miasta, ulokowana na osi fasady Dworu Artusa, widoczna frontalnie z okien tzw. kamienic królewskich znajdujących się naprzeciw.

Informacje o autorach:

Abraham van den Block – ur. w 1572 r., zm. w 1638 r. Rzeźbiarz, architekt, obywatelstwo Gdańska otrzymał w 1596 r. Początkowo fachu uczył się od ojca, następnie wyjechał do Niderlandów, gdzie szlifował swój warsztat. Od 1597 r. mistrz cechowy cechu murarzy i rzeźbiarzy, od 1610 r. rzeźbiarz miejski, a od 1611 r. budowniczy miejski. Odpowiedzialny za realizację największych inwestycji publicznych w Gdańsku w pierwszej połowie XVII w., m.in. ołtarza w kościele pw. św. Jana, elewacji wschodniej Wielkiej Zbrojowni wraz z tzw. studzienki czy dekoracji fasady Dworu Artusa.

Peter Hausen – rzeźbiarz, rok i miejsce urodzenia nieznane, nieznane losy związane z jego edukacją i wędrówką na południe Europy. Do tej pory nie udało odnaleźć się żadnych materiałów źródłowych.

Stan obiektu: dobry

Właściciel/opiekun: Gdańskie Wody

Autorka wpisu: Noemi Etush